Bronnen van de cijfers

Waarom deze pagina

Het boek La Sageocratie, dat in september 2027 verschijnt, noemt cijfers. Hier staat bij elk cijfer een korte zin en de bron. Deze bronnen zijn gecontroleerd vóór het drukken van het boek, in oktober 2026.

Sommige cijfers veranderen elk jaar: ze gelden op de vermelde datum.

Geld en schuld

• Banken scheppen het grootste deel van het geld door kredieten te verlenen.
  Bron: Bank of England, M. McLeay, A. Radia, R. Thomas, « Money Creation in the Modern Economy », Quarterly Bulletin, 2014 Q1.
• Eind 2025 bereiken de schulden in de wereld (staten, bedrijven, huishoudens, financiële sector) ongeveer 348 000 miljard dollar, zo'n drie keer wat de planeet in een jaar produceert.
  Bron: Institute of International Finance (IIF), Global Debt Monitor, 2026. Februari 2026; ongeveer 308 % van de wereldproductie.
• Het vermogen van de rijkste 1 % is groter dan dat van de armste 95 % samen.
  Bron: Oxfam, 2024. Publicatie van 23 september 2024, op basis van gegevens van de bank UBS.
• De overheidsschuld van Frankrijk bedraagt meer dan 3 000 miljard euro.
  Bron: Insee, 2025. Ongeveer 3 400 miljard euro.
• Meer dan de helft van de schuldtitels van de Franse staat is in handen van buitenlandse schuldeisers.
  Bron: Agence France Trésor (AFT), 2025. 56 % eind 2025.
• De goudreserves van de Banque de France behoren tot de grootste ter wereld.
  Bron: World Gold Council, « Gold reserves by country » (gegevens van het IMF), 2026. Ongeveer 2 437 ton, vierde plaats ter wereld.
• In 1932 en 1933 bracht het Oostenrijkse stadje Wörgl geld in omloop dat met de tijd in waarde daalde, tot het op verzoek van de centrale bank werd verboden.
  Bron: Land Tirol, Museen in Tirol, « Heimatmuseum Wörgl », 2012 ; Wirtschaftsuniversität Wien, tentoonstelling « Freiwirtschaftliche Markierungen ». Eerste uitgifte op 31 juli 1932, einde in september 1933.
• In 1948 kreeg het westen van Duitsland een nieuwe munt: lonen en prijzen een op een, schulden teruggebracht tot een tiende, spaargeld bijna weggevaagd, en voor iedereen hetzelfde startbedrag, 40 mark en daarna 20.
  Bron: Deutsche Bundesbank, « Währungsreform 1948 », 2008 ; Bundesarchiv, « Währungsreform und Berlin-Blockade » ; German History in Documents and Images, « Währungsreform (20. Juni 1948) ». Hervorming van 20 juni 1948; het geblokkeerde spaargeld werd later omgezet tegen 6,5 per 100 (wet van oktober 1948).
• In 2008 stopte Ecuador met het betalen van een deel van zijn schuld, die het onrechtmatig vond, en kocht het grootste deel daarna terug voor ongeveer een derde van de waarde.
  Bron: LatinFinance, « Ecuador buys back at 35 », 27 mei 2009 ; LatinNews, juni 2009. Terugkoop tegen 35 % van de waarde; 91 % van de obligaties 2012 en 2030 teruggekocht (aangekondigd op 11 juni 2009).
• IJsland weigerde twee keer, bij referendum, zijn volk te laten betalen voor de verliezen van een privébank; de rechter gaf het land in 2013 gelijk.
  Bron: EFTA Court, Icesave, 28.01.2013. Referenda van 2010 en 2011.

Voedsel en grond

• Bijna een derde van het voedsel dat in de wereld wordt geproduceerd, gaat verloren (ongeveer 13 %) of wordt verspild (bijna 20 %).
  Bron: FAO, 2021 ; UNEP, Food Waste Index Report 2024. 13,2 % verlies; 19 % verspilling.
• Honderden miljoenen mensen hebben niet genoeg te eten.
  Bron: FAO et al., The State of Food Security and Nutrition in the World (SOFI), 2025. 673 miljoen ondervoede mensen in 2024.
• In de honderd grootste Franse stedelijke gebieden komt ongeveer 2 % van wat de inwoners eten uit hun eigen gebied, en 97 % van wat er wordt geproduceerd gaat elders heen.
  Bron: Utopies, note de position n° 12, 2017.
• Frankrijk haalt bijna de helft van het fruit en de groenten die het eet van elders.
  Bron: Sénat, 2019 ; FranceAgriMer. Fruit: 60 tot 71 %; groenten: 28 tot 40 %.
• In 2021 daalde de rijstoogst van Sri Lanka met bijna 40 % in één seizoen.
  Bron: USDA. Een daling van 36 tot 42 %, naargelang het seizoen en de schatting.
• De veeteelt neemt 70 tot 80 % van de landbouwgrond in de wereld in beslag en levert minder dan 20 % van de calorieën.
  Bron: J. Poore, T. Nemecek, Science, 2018. Ongeveer 77 % van de grond en 18 % van de calorieën.
• Een melkkoe wordt meestal rond vijf of zes jaar naar het slachthuis gestuurd, terwijl ze zo'n twintig jaar zou kunnen leven.
  Bron: I. Vredenberg et al., « An Empirical Analysis on the Longevity of Dairy Cows in Relation to Economic Herd Performance », Frontiers in Veterinary Science, 2021. Gemiddelde leeftijd bij afvoer uit de veestapel: 5,87 jaar (Nederlandse bedrijven); natuurlijke levensduur: ongeveer 20 jaar.
• In Japan ging na de Tweede Wereldoorlog ongeveer een derde van de landbouwgrond over naar wie haar bewerkte, ten gunste van zeven op de tien boerengezinnen.
  Bron: Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries of Japan (MAFF), « Japan's post-war agricultural land reform and subsequent agricultural land system » ; T. Kawagoe, « Agricultural Land Reform in Postwar Japan: Experiences and Issues », World Bank Policy Research Working Paper 2111, 1999 ; T. Misawa, « Agrarian Reform, Employment and Rural Incomes in Japan », International Labour Review, 1971. 1,74 miljoen hectare gekocht van de eigenaren en doorverkocht aan 4,75 miljoen pachters; het aandeel gepachte grond daalde van ongeveer 40 % in 1947 tot 9 % in 1955.
• In Senegal heeft een wet uit 1964 het grootste deel van de grond buiten het eigendom geplaatst.
  Bron: Loi n° 64-46 du 17 juin 1964 relative au domaine national (Sénégal).

Gezondheid

• Bijna vier op de tien kankers hangen samen met oorzaken die te vermijden zijn.
  Bron: WHO / IARC, Fink et al., Nature Medicine, 2026. 37,8 % van de nieuwe kankers van 2022; publicatie van februari 2026.
• Verschillende kankers treffen steeds meer volwassenen onder de vijftig.
  Bron: BMJ Oncology, 2023 ; The Lancet Oncology, 2024, 2025.
• Tientallen studies verbinden ultrabewerkt voedsel met overgewicht, diabetes en hartziekten.
  Bron: The BMJ, 2024. Meta-analyses, die veel studies samenbrengen.
• Meer dan één op de vijf volwassenen slaapt zes uur of minder, en één op de drie klaagt over slapeloosheid.
  Bron: Santé publique France, « Sommeil : temps moyen sur 24 heures et plainte d'insomnie », Baromètre de Santé publique France 2024. Gepubliceerd op 11 december 2025; 21,5 % van de volwassenen van 18 tot 79 jaar.
• In Frankrijk worden mannen gemiddeld 80 jaar en vrouwen ouder dan 85; zonder beperkingen tot ongeveer 64 jaar.
  Bron: Insee, Bilan démographique 2025 ; DREES, Études et Résultats n° 1363, 2026. 80,3 en 85,9 jaar; zonder beperkingen: 63,7 en 64,1 jaar (gegevens 2024).
• De definitie van gezondheid van de Wereldgezondheidsorganisatie staat in haar Statuut, dat sinds 1948 van kracht is.
  Bron: Constitution of the World Health Organization, 1946. Aangenomen in New York in juli 1946, van kracht op 7 april 1948.
• In Japan stimuleert de overheid sinds 1982 het „bosbaden”; in Canada kunnen artsen tijd in de natuur voorschrijven.
  Bron: Forestry Agency (林野庁), Japan, 1982 ; PaRx (Canada), 2020.

Wonen, energie en ruimte

• Frankrijk telt ongeveer 31 miljoen hoofdverblijven en meer dan 3 miljoen leegstaande woningen.
  Bron: Insee. Ongeveer 3,1 miljoen leegstaande woningen.
• Frankrijk is nooit met de bouw van meer dan ongeveer 550 000 woningen in één jaar begonnen.
  Bron: CREDOC, 1986 ; Journal de l'année Larousse, 1973. Record van 1972-1973: 554 000 tot 556 000 begonnen woningen.
• Enkele miljoenen hoofdverblijven hebben label F of G: ze laten hun warmte ontsnappen.
  Bron: Observatoire national de la rénovation énergétique (ONRE). Ongeveer 4 tot 5 miljoen.
• Een passiefhuis heeft ongeveer tien keer minder energie nodig om te verwarmen dan een oude woning.
  Bron: S. Peper, W. Feist, Passivhaus Institut, « Energy efficiency of the Passive House Standard: Expectations confirmed by measurements in practice », 2015. Gemeten besparing van ongeveer 90 %; warmtevraag begrensd op 15 kWh per m² per jaar.
• Olie en gas leveren meer dan de helft van de energie die in Frankrijk wordt verbruikt.
  Bron: SDES, 2024. Eindverbruik: olie ongeveer 39 %, gas ongeveer 18 %.
• Sinds 2016 maakt de „bail réel solidaire” het mogelijk een woning te kopen waarvan de grond bij een organisatie zonder winstoogmerk blijft.
  Bron: Ordonnance du 20 juillet 2016 (France).
• In 2021 heeft Frankrijk zich bij wet tot doel gesteld tegen 2050 geen grond meer te bebouwen zonder evenveel aan de natuur terug te geven.
  Bron: Loi Climat et résilience, 2021 (France). Het doel „netto nul ruimtebeslag”.
• Sinds 1896 geeft Amsterdam het grootste deel van zijn grond in erfpacht uit, in plaats van die te verkopen.
  Bron: Gemeente Amsterdam, « Wat is erfpacht » ; Rekenkamer Amsterdam, « Canonherziening einde tijdvak en Verlengde afkoop erfpacht ». De gemeente bezit ongeveer 80 tot 85 % van de grond binnen haar grenzen.
• In Wenen woont bijna de helft van de inwoners in een gemeentewoning of in een woning van een organisatie zonder winstoogmerk.
  Bron: Stadt Wien, Integrationsmonitor 2023, hoofdstuk 9.3 (Mikrozensus 2019-2022). Ongeveer 45 % van de inwoners; alle gesubsidieerde woningen meegerekend, noemt de stad ongeveer 60 %.
• In Burlington (Vermont) houdt een gemeenschappelijke grondstichting, opgericht in 1984, duizenden woningen buiten de speculatie.
  Bron: Champlain Housing Trust (Burlington Community Land Trust, 1984). Ongeveer 2 800 tot 3 000 woningen.
• In Duitsland heeft het netwerk Mietshäuser Syndikat bijna tweehonderd huizen en gebouwen van de markt gehaald.
  Bron: Mietshäuser Syndikat (Freiburg, 1992). 191 projecten in juni 2024.

Samenleving, democratie en rechtspraak

• Een in 2024 gepubliceerde enquête bij bijna 130 000 mensen in 125 landen: een ruime meerderheid wil dat er meer voor het klimaat wordt gedaan, maar ieder denkt dat de anderen minder bereid zijn.
  Bron: P. Andre et al., Nature Climate Change, 2024.
• De gemeente Saillans, in het Franse departement Drôme, betrok haar inwoners van 2014 tot 2020 bij haar besluiten, met een collegiaal gemeentebestuur.
  Bron: Reporterre, G. d'Allens, « Dans la Drôme, la dynamique des listes citoyennes portée par l'exemple de Saillans », 27 juni 2020 ; Politis, februari 2020. De lijst « Autrement pour Saillans… Tous ensemble » werd in maart 2014 gekozen en verloor in 2020 met 18 stemmen.
• De Franse Burgerconventie voor het klimaat bracht van oktober 2019 tot juni 2020 150 door loting gekozen burgers samen.
  Bron: Conseil économique, social et environnemental (CESE), « Après 8 mois de travail, la Convention Citoyenne pour le Climat a rendu ses propositions », 30 juni 2020. 149 voorstellen, op 21 juni 2020 aan de regering overhandigd.
• In Ierland boog een vergadering van door loting gekozen burgers zich in 2016 en 2017 over de kwestie van abortus, vóór het referendum van 2018.
  Bron: The Citizens' Assembly, « First Report and Recommendations of the Citizens' Assembly: The Eighth Amendment of the Constitution », 29 juni 2017 ; Thirty-sixth Amendment of the Constitution Act 2018. Referendum van 25 mei 2018, aangenomen met 66,4 % van de stemmen.
• In de OpenResearch-studie van 2024 (een inkomen zonder voorwaarden) daalde de arbeidstijd met iets meer dan een uur per week.
  Bron: OpenResearch, 2024 ; NBER Working Paper w32711. 1,3 uur per week.
• De coöperaties van Mondragón, in Baskenland, beperken het verschil tussen de lonen: het hoogste is in principe niet meer dan zes keer het laagste.
  Bron: International Labour Organization (ILO), gesprek met L. Mugerza Garate, voorzitter van het Mondragon-congres, 12 december 2023. In principe een verschil van 1 op 6; sommige coöperaties gaan tot 1 op 9.
• In Frankrijk ontstond de sociale zekerheid minder dan twee jaar na het programma van de Nationale Raad van het Verzet.
  Bron: Programme du CNR, « Les Jours heureux », aangenomen op 15 maart 1944 ; ordonnance n° 45-2250 du 4 octobre 1945 portant organisation de la sécurité sociale ; Conseil d'État, « Les 80 ans de la Sécurité sociale », Droits et Débats n° 49.
• Sinds 2024 staat de vrijheid om een zwangerschap te laten afbreken in de Franse grondwet.
  Bron: Loi constitutionnelle n° 2024-200 du 8 mars 2024 (artikel 34 van de grondwet), Journal officiel van 9 maart 2024.
• In een kwarteeuw hebben bijna veertig landen het huwelijk opengesteld voor paren van hetzelfde geslacht.
  Bron: Pew Research Center, « Same-Sex Marriage Around the World », 2 juni 2025. Eerste land: Nederland, in 2001.
• De hut van oom Tom werd in het eerste jaar 300 000 keer verkocht in de Verenigde Staten en meer dan een miljoen keer in de wereld.
  Bron: Harriet Beecher Stowe Center (Hartford), « Uncle Tom's Cabin ». 10 000 exemplaren in de eerste week; 1,5 miljoen in één jaar in Groot-Brittannië. Het bezoek van de schrijfster aan Lincoln dateert van 1862.
• Op 9 oktober 1989 liepen in Leipzig ongeveer 70 000 mensen geweldloos door de stad, na het vredesgebed in de Nikolaikirche, dat sinds 1982 elke maandag werd gehouden.
  Bron: German History in Documents and Images (German Historical Institute, Washington), « Prayer for Peace at St. Nicholas Church in Leipzig (October 9, 1989) ». De schattingen lopen van 70 000 tot meer dan 100 000 mensen.
• In Frankrijk worden bijna twee op de drie mensen die uit de gevangenis komen binnen vijf jaar opnieuw veroordeeld.
  Bron: Ministère de la Justice, SSER, 2024. 62,9 %, december 2024. De meetmethoden verschillen van land tot land.
• Noorwegen heeft een van de laagste recidivecijfers: ongeveer een op de vijf ex-gedetineerden wordt er binnen twee jaar opnieuw veroordeeld.
  Bron: R. Kristoffersen (red.), Correctional Statistics of Denmark, Finland, Iceland, Norway and Sweden 2013-2017, University College of Norwegian Correctional Service (KRUS), 2019. 18 % in 2013, 20 % in 2014; Denemarken, Finland en Zweden tussen 33 en 38 %. De meetmethoden verschillen van land tot land.
• Nieuw-Zeeland heeft het herstel al in 1989 in de jeugdrechtspraak opgenomen.
  Bron: Children, Young Persons, and Their Families Act 1989 (New Zealand).
• Finland, aan de top van de eerste PISA-ranglijsten in het begin van de jaren 2000, is sindsdien duidelijk teruggevallen.
  Bron: OECD, « Knowledge and Skills for Life: First Results from PISA 2000 », 2001 ; OECD, « PISA 2022 Results », 2023 ; Opetus- ja kulttuuriministeriö (Finland), december 2023. Lezen: 546 punten en eerste plaats in 2000; wiskunde: 548 punten in 2006, 484 in 2022.
• IJsland staat sinds 2009 elk jaar wereldwijd op de eerste plaats voor de gelijkheid tussen vrouwen en mannen.
  Bron: World Economic Forum, Global Gender Gap Report. 16 edities op rij in 2025.
• Meer dan twintig landen, vaak kleine, leven zonder leger.
  Bron: C. Barbey, « Non-Militarisation: Countries without Armies », Åland Islands Peace Institute, 2015. Ten minste 26 landen.
• Costa Rica schafte in 1948 zijn leger af en wekt zijn elektriciteit voor het overgrote deel duurzaam op.
  Bron: Instituto Costarricense de Electricidad (ICE), 2024. Ongeveer 90 % in 2024, een jaar van droogte.
• Costa Rica beschermt ongeveer een kwart van zijn grondgebied in parken en reservaten.
  Bron: Sistema Nacional de Áreas de Conservación (SINAC-MINAE), Mapa de Áreas Silvestres Protegidas 2023. 152 beschermde gebieden; 13 031,87 km², ofwel 25,5 % van het landoppervlak.
• Het Verdrag inzake het verbod op kernwapens werd in 2017 door 122 landen aangenomen en trad in 2021 in werking.
  Bron: Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons (United Nations), 2017.
• Blauwvintonijn: in 2007 trad een internationaal plan in werking; zo'n vijftien jaar later was de populatie weer gezond.
  Bron: ICCAT, Recommendation 06-05 ; ICCAT stock assessment, 2022.
• Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens aanvaardt dat een hervorming voor meer sociale rechtvaardigheid minder betaalt dan de marktprijs.
  Bron: European Court of Human Rights, James and Others v. the United Kingdom (21.02.1986) ; Lithgow and Others v. the United Kingdom (08.07.1986).

Rechten van de natuur en geschiedenis

• De rivier de Whanganui, in Nieuw-Zeeland, is sinds 2017 erkend als rechtspersoon.
  Bron: Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017.
• Ecuador heeft de rechten van de natuur in 2008 in zijn Grondwet opgenomen.
  Bron: Constitución de la República del Ecuador, 2008.
• Het kanton Zürich had bijna twintig jaar lang een dierenadvocaat bij zijn rechtbanken.
  Bron: Neue Zürcher Zeitung, S. Ellner, « Die Stimme der Tiere verstummt », 16 december 2010. De functie werd in 1991 door 83 % van de kiezers goedgekeurd en eind 2010 afgeschaft.
• In Nebelivka (Oekraïne), zo'n 6 000 jaar geleden, een stad van enkele duizenden inwoners; in Teotihuacan (Mexico), rond het jaar 300, een stad van ongeveer 100 000 inwoners.
  Bron: D. Graeber, D. Wengrow, The Dawn of Everything, 2021. Nebelivka: 80 koolstof-14-dateringen. De uitleg van Teotihuacan blijft omstreden.