Tegenover de moeilijkheden van onze samenlevingen, de concentratie van rijkdom, de uitputting van het levende, het om zich heen grijpende wantrouwen, dringt zich een reflex op: een schuldige zoeken. Een slechte leider, een mislukt beleid, een ongelukkige beslissing. Maar er klinkt iets vals in die verklaring. Bestuurders wisselen, tijdperken gaan voorbij, en dezelfde problemen keren terug in andere vormen. Alsof, achter de personen, iets dezelfde uitkomsten bleef voortbrengen. Wat als wat misgaat geen ongeluk was?
Een systeem doet waarvoor het gemaakt is
Een systeem brengt de uitkomsten voort waarvoor het ontworpen is. Als die uitkomsten ons absurd lijken, is het niet noodzakelijk dat het slecht werkt: misschien werkt het heel goed, maar om iets anders voort te brengen dan wat wij ervan verwachten. Neem het geld. Het lijkt zo natuurlijk als de lucht, en toch is het een constructie, zo ingesteld dat het een eindeloze groei eist. Het is geen kwestie van ideologie, maar van mechaniek. Het idee verontrust, omdat het de blik verschuift: zolang we schuldigen zoeken, hopen we dat, door hen te vervangen, alles beter zal gaan.
Het is niet de menselijke natuur
Dan komt de overal gehoorde tegenwerping: «het is de menselijke natuur, mensen zijn nu eenmaal zo, elke samenleving eindigt in overheersen en opstapelen.» Het is misschien de zin die ons het meest belet in verandering te geloven, want als het de menselijke natuur is, valt er niets te doen. Behalve dat het niet waar is. Tienduizenden jaren lang bestonden complexe menselijke samenlevingen, soms echte steden, zonder koningen, zonder elites, zonder een bureaucratie die van bovenaf beveelt. Als dat bestaan heeft, dan is wat wij voor eeuwig houden slechts één schikking onder andere.
Waarom het zich niet vanzelf zal hervormen
Een verontrustende vraag blijft: als zovelen de grenzen van het systeem zien, waarom verandert er dan werkelijk niets? Omdat men de spelregels niet herschrijft terwijl het spel bezig is. Van binnenuit kan men beter spelen, winnen voor een goede zaak, zijn winst herverdelen; de regels kan men niet veranderen. Het systeem gaat zelfs zover zijn eigen kritiek op te slorpen: een commissie, een label, een rapport, en de kritiek is erkend zonder dat de kern beweegt. Daarom zal het zich niet vanzelf hervormen. De Sageocratie tracht dit spel niet beter te spelen: ze stelt voor het vlak ervan te veranderen. Het boek, dat nog moet verschijnen, zal tonen hoe; dit artikel benoemt slechts het probleem.